Wystawa plakatu turystycznego

Przełom XIX i XX wieku w Europie to okres bardzo istotny dla rozwoju plakatu artystycznego, jak również czas zwiększonego zainteresowania podróżami i turystyką. Efektem wizualnym tych dwóch zjawisk było pojawienie się plakatów turystycznych.

Początkowo wykonywali je mniej znani twórcy, ci renomowani chętniej realizowali projekty przede wszystkim związane z reklamą, tematyką teatralno-kabaretową czy anonsowaniem wystaw. Ta ogólna tendencja zaznaczała się także w Polsce, wspomnieć jednak należy, ze jeden z najwcześniejszych polskich druków to praca anonimowego autora z 1892 roku – Żegluga parowa Maurycego Fajansa. Inne polskie realizacje z przełomu wieków to plakaty reklamujące pensjonaty, sanatoria czy uzdrowiska. Często były dość nieporadne i naiwne, jednak takie prace jak np. Swoszowice Jastrzebowskiego /1907/, Lubień Wielki Wygrzywalskiego /1907/ czy Towarzystwo Przyjaciół Ojcowa Tetmajera /1910/ to plakaty na wysokim poziomie artystycznym wpisujące się w secesyjno-młodopolską stylistykę epoki.

 

Zasadniczy przełom w szybkości i jakości podróżowania nastąpił w latach 20-stych i 30-stych i wiązał się z rozwojem cywilnej komunikacji lotniczej, wtedy też konstruowane były szybkie statki transatlantyckie oraz komfortowe pociągi. Wszystkie te nowoczesne środki transportu potrzebowały skutecznej promocji, jednym z jej istotnych elementów był plakat.

O tworzenie plakatów lotniczych czy kolejowych byli proszeni uznani graficy, wśród nich najwybitniejszy projektant tamtych lat, działający we Francji A.M. Cassandre. Jego wyrafinowane plastycznie artdecowskie projekty m.in. L’Etoile du Nord 1927, L.M.S. Bestway 1928, Normandie 1935 wzniosły plakat na wyżyny sztuki, stając się wzorami inspirującymi wielu twórców epoki.

 

Najbardziej znanymi polskimi grafikami odwołującymi się do wyznaczonych przez Cassandra standardów byli Tadeusz Gronowski i Tadeusz Trepkowski. Pierwszy z nich, człowiek–instytucja, bezsprzecznie najważniejszy grafik międzywojnia, projektował pierwsze plakaty PLL Lot /1929, 1931/, a także wczesny plakat reklamowy Orbisu /1932/. Trepkowskiemu zawdzięczany m. in. Linię Palestyńską z 1935.

Inne stylistycznie, malarskie, bliskie plakatowi angielskiemu tamtych czasów są nasycone kolorem dzieła Stefana Norblina. Powstała na zamówienie Ministerstwa Komunikacji kilkunastoplakatowa seria promująca Polskę i jej główne miasta wykorzystuje w swojej ikonografii charakterystyczne dla danego regionu motywy architektoniczne czy folklorystyczne.

Interesujące, bardzo nowoczesne graficznie plakaty, często związane z tematyka tatrzańską, projektowali graficy wywodzący się ze środowiska Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej – Stefan Osiecki i Jerzy Skolimowski. Inspirowani przez prace wybitnego szwajcarskiego grafika Herberta Mattera, chętnie sięgali po fotografię wprowadzając ją do swych oszczędnych, zdyscyplinowanych kompozycji.

Inni międzywojenni twórcy prac o tematyce turystycznej to m. in. Chomicz, Glinicki, Hryniewiecki, Kryszak, Mann, Szparkowski, Uziembło, Wyłcan.

 

Druga Wojna Światowa przerwała rozwój ruchu turystycznego, również wczesne lata powojenne i narzucona przez komunistów izolacja Polski od świata zachodniego nie były dobrym czasem dla miłośników podróży. Wprawdzie już w 1946 roku Gronowski zaprojektował plakat dla Orbisu, ale rok jego wydrukowania w paradoksalny sposób zapoczątkował kilkunastoletni okres wymuszonych małych podróży.

Plakaty z przełomu lat 40-tych i 50-tych reklamują głównie spływy kajakowe, biegi narciarskie, zajęcia na basenie. Orbis został zastąpiony przez PTTK. W 1954 roku Waldemar Świerzy nawiązał w swoim projekcie M/S Batorym wzdłuż wybrzeży Bałtyku do wspaniałej ikonograficznej tradycji statków transatlantyckich, jego plakat oferował rejs Batorym, ale podróż ta ograniczała się do akwenu zamkniętego cieśninami duńskimi. W 1964 roku, Witold Janowski projektując na jubileusz 40-lecia Orbisu plakat Od 40 lat z Orbisem w świat przedstawiający pasażerów pociągu z walizek, umieścił na tym pojeździe nalepki hotelowe pochodzące wyłącznie z państw bloku wschodniego.

 

Mimo wszystko, późne lata 50-te to okres, kiedy znowu zaczęły być drukowane plakaty turystyczne. Był to też czas rozkwitu Polskiej Szkoły Plakatu, unikalnego w skali światowej zjawiska niesamowitej wręcz kreatywności wielu naszych projektantów. Interesującym nas tematem zajmowała się większość wybitnych twórców powojennego plakatu polskiego, wśród nich: Tomaszewski, Lenica, Młodożeniec, Świerzy, Urbaniec, Cieślewicz, Górka, Grabianski, Mroszczak czy Ruminski.

Wiele plakatów miało za cel promocję naszego kraju za granicą, ten sam motyw graficzny opatrywany był liternictwem w wielu językach. Tak przygotowane materiały trafiały do biur podróży w wielu krajach. Powstawały prace wybitne, np. Poland invites you to a fisherman's paradise! Wiktora Gorki /1967/, Poland invites you Jana Lenicy /1970/, Poland invites you Jana Młodożeńca /1974/, Tomasza Ruminskiego Polskie Linie Lotnicze LOT Polish Airlines /1965/, Poland Henryka Tomaszewskiego /1966/ czy Poland - The Polish Tatra Mountains invite you for skiing and recreactions Macieja Urbanca /1967/, które na zawsze znalazły się w kanonie polskiej sztuki plakatu.

Kreatywność naszych twórców wyniosła plakat turystyczny na niezwykle wysoki poziom artystyczny, dostrzeżony przez znawców na całym świecie. Wiele projektów z lat 60-tych i 70-tych reklamowało usługi polskich biur podróży – Orbisu, Gromady czy Almaturu adresowane do Polaków, którzy otrzymali ograniczoną przez system, ale jednak możliwość, podróżowania poza kraje obozu socjalistycznego. Wiele plakatów promowało linie lotnicze LOT – prace wykonane dla tej firmy przez Janusza Grabianskiego w latach 70-tych są pamiętane przez wiele osób do dziś.

 

Lata 80-te to kolejne zahamowanie referowanej tematyki w plakacie polskim. Wprowadzenie stanu wojennego i jego późniejsze kilkuletnie rygory z pewnością nie tworzyły dobrych okoliczności dla turystyki przyjazdowej i wyjazdowej.

 

Zmiana systemu politycznego, nowe media z Internetem na czele zmarginalizowały plakat jako nośnik reklamy i informacji. Powstaje niewiele prac o tematyce turystycznej, niekiedy miasta czy regiony wydają druki promocyjne. Konkurs na plakat warszawski z 1998 roku, w wyniku którego wydrukowane zostały 4 plakaty, jest wartą wspomnienia inicjatywą władz miasta stołecznego, nawiązującą do najlepszych tradycji tej dziedziny sztuki.

 

Piotr Dąbrowski

Piotr Dąbrowski - kolekcjoner, ekspert w dziedzinie plakatu polskiego, zawodowo związany z tą dziedziną sztuki od 1980 roku, w latach 1981-1997 współprowadzący warszawską Galerię Grafiki i Plakatu, współzałożyciel International Vintage Poster Dealers Association - międzynarodowej organizacji z siedzibą w Nowym Jorku zrzeszającej renomowanych dealerów plakatów. Właściciel największej, istniejącej od 1997 roku internetowej galerii plakatu polskiego www.theartofposter.com oferującej 6500 plakatów z lat 1899-2010. Organizator wystaw, wydawca, pasjonat stale uzupełniający i rozwijający, liczącą około 20 000 głównie polskich plakatów, kolekcję.

The Art of Poster Collection,

www.theartofposter.com,
+48 694193588